Nederland kent 3 staatsmachten: de wetgevende, uitvoerende en rechtsprekende macht. Zij vervullen hun eigen rol binnen de rechtsstaat. De rechtsprekende macht is de verzamelnaam voor alle rechters in Nederland. Rechters zijn onafhankelijk. Dit is belangrijk, want burgers, organisaties en overheid moeten op het oordeel van de rechter kunnen vertrouwen. In 2018 nodigde de Rechtspraak vertegenwoordigers van de 3 staatsmachten uit in Den Haag om met elkaar van gedachten te wisselen over het thema ‘Spanningsvelden in de democratische rechtsstaat’.
Sprekers stipten aan dat wederzijds begrip tussen staatmachten alleen tot stand kan komen als de eigen taakopvatting helder is en staatsmachten zich in elkaar inleven. De conferentie heeft ertoe bijgedragen dat de vertegenwoordigers van de 3 staatsmachten beter begrip hebben gekregen voor elkaars rol in de rechtsstaat. De deelnemers concludeerden dat de staatsmachten beter met elkaar moeten samenwerken op het gebied van communicatie over de rolverdeling binnen de rechtsstaat. Uit de afzonderlijke communicatie naar de samenleving over zaken blijkt nu vaak onvoldoende begrip tussen de staatsmachten.
De uitstoot van broeikasgassen brengt grote gevaren met zich mee voor het leven op aarde. Dat vindt het burgerplatform Urgenda en dat vindt ook de Nederlandse Staat. Urgenda wil alleen dat de Staat veel voortvarender te werk gaat om die uitstoot te verminderen. Heeft de rechter daar iets over te zeggen? De rechtbank Den Haag vond in 2015 van wel. Het woord was in 2018 aan het gerechtshof.
De Staat doet te weinig om de uitstoot van broeikasgassen te beperken en moet zijn verantwoordelijkheid nemen. De wereld stevent af op een planeet die straks voor een aanzienlijk deel van de mensheid onbewoonbaar is en door de traagheid van het klimaatsysteem ook niet of nauwelijks meer bewoonbaar te krijgen is. Gelet op dit alles, met name ook door het ‘uitstelgedrag’ van de Staat, handelt de Staat jegens Urgenda onrechtmatig. De Staat gedraagt zich daarmee in strijd met de betamelijkheid in het maatschappelijk verkeer en in strijd met de zorgplicht van de artikelen 2 (het recht op leven) en 8 (het recht op familieleven) van het Europees Verdrag tot bescherming van de rechten van de mens en de fundamentele vrijheden (EVRM).
De Staat onderschrijft het doel dat de uitstoot van broeikasgassen sterk moet worden teruggebracht. In het regeerakkoord heeft de regering daarom in een klimaatakkoord aangekondigd de uitstoot van broeikasgassen in 2030 met tenminste 49 procent te willen verminderen. Er is geen absolute noodzaak om per eind 2020 25 procent tot 40 procent te reduceren. Het behoort tot de beleidsruimte van de Staat om na afweging van alle betrokken belangen de meest aangewezen reductieroute te kiezen. Met die politieke afweging heeft de rechter niets te maken. De rol van de rechter in de verdeling van de machten staat in de weg dat hij een bevel aan de Staat geeft.
De rechter is gehouden om rechtstreeks werkende bepalingen van verdragen waarbij Nederland partij is, zoals de artikelen 2 en 8 EVRM, toe te passen. Dergelijke bepalingen maken immers deel uit van de Nederlandse rechtssfeer en hebben zelfs voorrang boven Nederlandse wetten die daarvan afwijken. De Staat handelt onrechtmatig, want in strijd met de zorgplicht van de artikelen 2 en 8 EVRM, door verdere reductie per eind 2020 na te laten. Om te voorkomen dat het leven van burgers in Nederland wordt aangetast, moeten op korte termijn verdergaande maatregelen worden genomen om de uitstoot van broeikasgassen terug te dringen. De uitstoot van broeikasgassen moet daarom eind 2020 met tenminste 25 procent worden verminderd ten opzichte van 1990. Die reductieverplichting strookt met de zorgplicht van de Staat.
Lees ook de volledige uitspraak van het gerechtshof Den Haag:
ECLI:NL:GHDHA:2018:2591
In 2018 gaf de Rechtspraak verder vorm aan haar rol binnen de Europese rechtsstaat. Naast democratie en fundamentele rechten is een onafhankelijke rechtspraak een fundamentele waarde waarop de Europese Unie is gebouwd. De gedeelde waarden zijn ontwikkeld en vastgelegd in wet- en regelgeving die de lidstaten van de Europese Unie al meer dan 60 jaar met elkaar delen.
De afgelopen jaren is de rechtspraak in Polen en Hongarije, maar ook in andere Europese lidstaten onder toenemende druk komen te staan. In sommige gevallen gaat het om een incident, in andere gevallen zijn de aanpassingen in het rechtssysteem zo fundamenteel dat de invloed van de uitvoerende macht op de rechtsprekende macht structureel wordt vergroot.
De Rechtspraak maakt zich zorgen over deze ontwikkelingen. Veranderingen in bijvoorbeeld Polen kunnen grote gevolgen hebben voor de Europese rechtsorde. Om haar betrokkenheid te tonen en om de Europese banden te versterken, neemt de Rechtspraak deel aan het European Network of Councils for the Judiciary (ENCJ). In 2018 is Kees Sterk, lid van de Raad voor de rechtspraak, verkozen tot voorzitter van het bestuur van het ENCJ. Het ENCJ volgt actief de ontwikkelingen en hervormingen in zijn lidstaten.
De hervormingen in Polen, die vaak in een zeer korte tijd door beide Kamers van het Poolse parlement werden geloodst, hebben de onafhankelijkheid van de Poolse rechtspraak aangetast. Hierbij gaat het onder meer om de wetswijziging waardoor leden van de Poolse Raad niet langer door hun collega-rechters worden verkozen, maar door het parlement worden benoemd. Na verschillende werkbezoeken van Kees Sterk aan de Poolse Rechtspraak, waarbij deze problematiek werd besproken, schorste het ENCJ op 17 september 2018de Poolse Raad als lid. Dat is een zware maatregel.
Rechters Wendy Raab en Jan Wassenberg en griffier Ingeborg Bücker van de rechtbank Limburg vertellen over het erkennen van een derde geslacht.
Om haar rol binnen de rechtsstaat te kunnen vervullen, heeft de Rechtspraak voldoende financiële middelen nodig. Op dit moment zijn er financiële tekorten. De oorzaken hiervan zijn onder meer een vertraagd digitaliseringsprogramma, een forse afname van het aantal zaken, de opgelegde bezuiniging van kabinet Rutte II en steeds complexer wordende zaken. Naar aanleiding hiervan heeft de Rechtspraak in overleg met het ministerie van Justitie en Veiligheid in de zomer van 2018 opdracht gegeven voor een doorlichtingsonderzoek. Dit onderzoek moest duidelijk maken of de Rechtspraak deze tekorten zelfstandig zou kunnen oplossen. De conclusie van het rapport was de Rechtspraak daartoe slechts voor een deel in staat is. De uitkomsten van het onderzoek worden besproken bij de nieuwe onderhandelingen met het ministerie van Justitie en Veiligheid over de financiering van zaken.
Om haar rol binnen de rechtsstaat te kunnen vervullen, moet de Rechtspraak ook blijven investeren in de toegankelijkheid van rechtspraak. In 2018 heeft de Rechtspraak het ministerie van Justitie en Veiligheid geadviseerd over de mogelijkheid om het stelsel van griffietarieven aan te passen om de toegang tot de rechter te vergroten. Een gang naar de rechter brengt voor rechtzoekenden hoge kosten met zich mee die afschrikwekkend kunnen werken. Dit advies is mede gebaseerd op gezamenlijk onderzoek van de Rechtspraak en het Wetenschappelijk Onderzoek- en Documentatiecentrum (WODC) naar de gevolgen van de stijging van de griffiekosten na de invoering van de Wet griffierechten in 2011, met name voor kleinere handszaken en voor bedrijven. Deze stijging heeft een duidelijke rol gespeeld bij de daling van het aantal handelszaken.
In 2018 ontplooide de Rechtspraak verschillende initiatieven om de toegankelijkheid tot de rechter verder te vergroten. Dit is niet makkelijk en het gebeurt ook niet altijd succesvol. Er zijn verschillende pilots gestart waarbij telkens aan de hand van evaluatie en toetsstenen is bekeken hoe laagdrempelige en eenvoudige toegang tot de rechter het best gerealiseerd kan worden. Een aantal van deze initiatieven staat in deze beeldgrafiek.
In ons huidige strafrechtssysteem ligt de nadruk op het afdoen van strafbare feiten. Maar strafrecht is niet het antwoord op alle problemen: je ziet namelijk bij veel mensen dat er naast strafrechtelijke problemen ook bijvoorbeeld sprake is van schulden of van familierechtelijke problemen. Bij community courts gaat het om het aanpakken van die multiproblematiek. Dat is prettig voor de persoon zelf, voor de buurt en voor de hele maatschappij. Community courts zijn al met succes ingevoerd in de Verenigde Staten.
Het gerechtshof Den Haag biedt sinds 1 maart 2019 een nieuwe zittingsvorm aan om handelszaken sneller af te handelen. Wanneer partijen in een hoger beroepzaak samen kostenefficiënt tot een snelle en definitieve afwikkeling van hun conflict willen komen, kunnen ze hun geschil voorleggen aan een zogenoemde Bemiddelingsraadsheer.
De Rechtspraak maakt zich zorgen over het toenemend aantal problematische echtscheidingen (vechtscheidingen). Vooral de positie van kinderen vraagt om aandacht. Een aantal rechtbanken en gerechtshoven experimenteert al geruime tijd met een andere aanpak van problematische scheidingen, om de schade voor de kinderen zoveel mogelijk te beperken. Dit gebeurt onder meer door het zogenoemde 'toernooimodel' (eiser versus verweerder) los te laten. Inmiddels hebben rechters een nieuwe aanpak voor dit soort zaken ontwikkeld.
Mensen met schulden hebben vaak te maken allerlei problemen die kunnen leiden tot rechtszaken. Hierdoor wordt het probleem vaak groter dan kleiner. Het vraagt om een rechter die álle problemen van mensen die financieel in de knel zitten in samenhang aanpakt. Een werkgroep van rechterskoepel Landelijk Overleg Civiel, Kanton en Toezicht (LOVCK&T) werkt aan een visiedocument over dit onderwerp.
Vanaf september 2018 is het voor bedrijven en burgers mogelijk om – in het kader van een proef – een civiel geschil aan de Rotterdamse regelrechter voor te leggen. De Rotterdamse regelrechter is een initiatief van de rechtbank Rotterdam, locaties Rotterdam en Dordrecht. De regelrechter onderzoekt samen met partijen in een goed gesprek of ze er onderling uit komen. Lukt dat niet? Dan hakt de regelrechter alsnog de knoop door. Het blijft dus wel een rechtszaak.
De rechtbank Den Haag is in september 2018 gestart met het project De Wijkrechter. Doel van dit project is om de leefbaarheid in de wijken te verbeteren door conflicten tussen inwoners op te lossen. Daarvoor komt de wijkrechter naar partijen toe en zo wordt de rechtspraak toegankelijker. Op laagdrempelige wijze kunnen burgers hun burenruzies en andere geschillen die met de leefbaarheid hebben te maken, voorleggen aan de wijkrechter. Ook meningsverschillen tussen leden van een vereniging van eigenaren kunnen bij een zitting van de wijkrechter worden behandeld. Dit project duurt in ieder geval tot en met januari 2020.
De rechtbank Noord-Nederland startte eind 2016, in samenwerking met de gemeente Emmen, met het behandelen van bewindzaken via een videoverbinding. Met de proef genaamd De Videorechter maakt de rechtbank het mogelijk dat een rechtzoekende via een beeldscherm in contact komt met de rechter. Hij hoeft dan niet naar de rechtbank in Assen te komen maar wordt, samen met zijn bewindvoerder, verwacht in het gemeentehuis in Emmen. Vanuit een speciaal ingerichte kamer wordt de zaak via een videoverbinding behandeld. Voor de rechtzoekende betekent dit een besparing van reistijd en reiskosten.
De rechtbank Rotterdam start in de 2e helft van 2018 met een nieuwe aanpak van rechtszaken over huiselijk geweld. De rechtbank zoekt samen met het Veiligheidshuis (waarin politie, gemeente, Openbaar Ministerie, Raad voor de Kinderbescherming, reclassering en andere instanties samenwerken) een manier om de rechtszaken rondom een gezin snel en in onderlinge samenhang te behandelen. Deze aanpak richt zich niet alleen op de strafzaak over huiselijk geweld maar ook op eventuele familiezaken. De proef duurt 2 jaar.
Inwoners van Tilburg met problematische schulden krijgen sinds 1 maart niet langer standaard beschermingsbewind als dit wordt aangevraagd bij de rechtbank. Gemeente Tilburg en de rechtbank Zeeland-West-Brabant starten samen een proef, die loopt van 1 maart tot 1 oktober 2018. Tijdens de proefperiode kijken inwoner, bewindvoerder en een medewerker van de gemeentelijke schuldhulpverlening wat de meest passende dienstverlening is.
Bij het indienen van het ouderschapsplan hebben ouders volgens de wet de plicht om te laten zien op welke manier zij hun kinderen betrokken hebben bij het opstellen van het ouderschapsplan en het regelen van de zorgtaken. Ouders moeten dus met hun kinderen een gesprek voeren over het ouderschapsplan en op de reacties van hun kinderen letten. De familierechters van de locatie Zwolle vragen vanaf mei 2018 aan de advocaten en de ouders naar het gevoerde bruggesprek in de echtscheidings- procedures. Gelijktijdig zal er onderzoek gedaan worden over de effecten van het bruggesprek onder begeleiding van de Vrije Universiteit Amsterdam en de Universiteit Tilburg.
De rechtbank Noord-Nederland startte op 1 oktober 2016 met een proef met rechtszaken waarin burgers en bedrijven snel op het spreekuur van de rechter kunnen komen. De kern is dat de rechter eerst probeert met een goed gesprek tot een oplossing te komen en pas als het nodig is zelf beslist wat er moet gebeuren. Mensen betalen de helft van het griffierecht en hebben geen advocaat nodig. Deze proef is in mei 2018 afgerond. Verschillende rechtbanken ontwikkelen op basis van de Spreekuurrechter nieuwe plannen.
De rechtbank Noord-Holland wil bij bouwgeschillen rechters zo snel mogelijk (samen met een bouwdeskundige) ter plaatse laten kijken naar de situatie. Zo wordt geprobeerd snel tot een oplossing te komen voor het onderliggende probleem. Deze proef start per 1 januari 2019.
De toegankelijkheid van rechtspraak gaat verder dan het openen van deuren. Digitaal is het belangrijk dat mensen de Rechtspraak goed kunnen vinden. Hoewel er al goede resultaten zijn geboekt bij de digitalisering van toezicht (curatele en bewind), digitaal procederen in asiel- en bewaringzaken en de digitale behandeling van nagenoeg alle zaken in het strafrecht, stuitte de digitalisering in het civiele- en bestuursrecht op problemen. Daarvoor bleek meer tijd nodig dan was voorzien, en daarmee liepen de kosten op. Een commissie die onderzoek deed naar deze vertraging, kwam tot het de conclusie dat er een onbalans is in de uitvoering van de digitalisering, doordat aan een aantal basiscondities niet was voldaan en het risicomanagement niet van het vereiste niveau was. In april 2018 werd daarom besloten het digitaliseringsprogramma KEI te stoppen.
Het einde van KEI betekent niet het einde van de digitalisering, maar het betekent wel dat het digitale ambitieniveau realistischer is. Daar horen een aantal maatregelen bij, met name voor de digitalisering van de bestuurs- en civielrechtelijke procedure. Een nieuw ontwerp van een bestuursmodel voor de informatievoorziening bijvoorbeeld. Dit bestuursmodel houdt rekening met de manier waarop de Rechtspraak is georganiseerd, met haar verspreide bevoegdheden en de nodige ‘checks and balances’. Daarnaast is er een nieuw basisplan digitalisering gerealiseerd.
Het verschil met het programma KEI is dat het basisplan zich richt op de digitale toegang tot rechtspraak voor partijen, en niet – zoals KEI – ook op de digitalisering en automatisering van werkprocessen binnen de Rechtspraak. Het basisplan beschrijft de ontwikkeling van de nieuwe digitale systemen. Begonnen wordt met het werken aan digitale toegankelijkheid van de meer eenvoudige type zaken. Dat begint dan bij 1 gerecht, waar advocaten op vrijwillige basis digitaal kunnen werken. Als daar positieve ervaringen mee zijn opgedaan, wordt digitale uitwisseling voor procespartijen bij alle gerechten ingevoerd; nog steeds op vrijwillige basis.
Een vrouw met een spierziekte vraagt de gemeente Lingewaard begin 2017 op grond van de Wet maatschappelijke ondersteuning (Wmo) om een pas voor de Stadsregiotaxi en aanpassing van haar badkamer en keuken en om e-motionwielen op haar rolstoel. De gemeente wijst de laatste 2 aanvragen na aanvullend advies van een arts af. De gemeente is volgens de vrouw onzorgvuldig geweest.
Het medisch advies over de aanvraag is niet onafhankelijk tot stand gekomen. De gemeente Lingewaard heeft buitensporig veel invloed gehad op het advies, dat niets anders is dan de visie van de gemeente. De vrouw is wel degelijk aangewezen op een aangepaste keuken en een aangepaste rolstoel om zelf te kunnen koken, haar handen te kunnen wassen, een glas water te kunnen pakken en koffie of thee te kunnen zetten. Nu kan ze haar keuken niet gebruiken omdat zij met haar rolstoel niet onder het aanrecht kan rijden. De gemeente heeft niet aangetoond dat zij wel zelfredzaam is. Toevoeging van een elektronische hulpmotor op haar rolstoelwielen is nodig omdat haar huidige rolstoel door te veel beweging en vering pijnlijk is.
Het medisch advies is onafhankelijk en zorgvuldig tot stand gekomen. De gemeente beoordeelde enkel of de arts alle vragen had beantwoord en vroeg de arts om een aantal zaken te verduidelijken. De gemeente hoefde dit advies niet voor te leggen aan de vrouw. Dat de vrouw beperkingen heeft bij het koken, betekent niet dat zij zonder meer in aanmerking komt voor een maatwerkvoorziening. Haar echtgenoot en dochter kunnen zorgen voor het eten en doen dit in praktijk ook. De vrouw kan haar handen op het toilet wassen en voor het zetten van koffie of thee zijn goedkopere oplossingen te bedenken.
Het was niet onzorgvuldig of onbehoorlijk van de gemeente om de adviserend arts vragen te stellen, maar de vrouw had wel de kans moeten krijgen om op het aangepaste advies te reageren. Door tijdsdruk is dit niet gebeurd en dat is onzorgvuldig. De gemeente stelt terecht dat de echtgenoot en dochter van de vrouw gebruikelijke hulp kunnen bieden, maar zij moet de keuken ook eigenstandig kunnen gebruiken om iets voor zichzelf klaar te maken, haar handen te wassen of een glas water te pakken. De gemeente heeft niet onderzocht of dit mogelijk is. Zij moet onderzoeken op welke manieren de keuken kan worden aangepast zodat de vrouw, afgezien van het koken, er zelfstandig gebruik van kan maken. De gemeente heeft de vrouw voorzien van een elektrische rolstoel en een vervoerspas omdat zij die nodig heeft. Die noodzaak is niet gebleken voor de aanpassing van haar rolstoel.
Lees ook de volledige uitspraak van de rechtbank Gelderland:
ECLI:NL:RBGEL:2018:2007
De samenleving mag van de Rechtspraak verwachten dat de rechtspraak die zij mogelijk maakt kwalitatief hoogwaardig is én blijft. Een kwalitatief hoogwaardige rechtspraak is nodig voor het in stand houden van het vertrouwen. In 2018 bleek uit het Continu Onderzoek Burgerperspectieven van het Sociaal en Cultureel Planbureau dat burgers in ieder geval de rechtspraak dit vertrouwen geven. De Rechtspraak kreeg in 2018 gemiddeld 70 punten (op een schaal van 1 tot en met 100).
In 2018 waren er verschillende projecten die bijdragen aan een kwalitatief hoogwaardige rechtspraak. Er heeft een visitatie van de Rechtspraak plaatsgevonden, de professionele standaarden van rechters zijn verder doorontwikkeld, er was opnieuw aandacht voor klare taal in uitspraken, er is verder gewerkt aan het verkorten van de doorlooptijden bij rechtbanken en er is een bijdrage geleverd aan de modernisering van het Wetboek van Strafvordering. Hieronder volgt een toelichting op de inzet van de Rechtspraak in 2018 rond deze onderwerpen.
Eens in de 4 jaar stelt de Rechtspraak een visitatiecommissie samen die de staat van de kwaliteitszorg binnen de Rechtspraak onderzoekt. De Commissie Visitatie Gerechten bezocht het afgelopen jaar alle gerechten. Ze onderzocht diverse aspecten van de kwaliteitszorg in de Rechtspraak en sprak intensief met gerechtsbesturen, rechters, juridisch ondersteunend personeel en niet-juridisch personeel.
De Commissie Visitatie Gerechten vindt dat de Rechtspraak snel aan de slag moet met veranderingen om aan te blijven sluiten op de behoeften en problemen van een snel veranderende samenleving. De Rechtspraak neemt deze handschoen op en gaat binnen de organisatie het gesprek aan over cultuurverandering, leiderschap en daarmee de toekomstbestendigheid. De onderhandelingen met de politiek om een oplossing te vinden voor de personele en financiële krapte binnen de Rechtspraak, waar de visitatiecommissie op wijst, zijn inmiddels van start gegaan.
Een paar dagen voor de intocht van Sinterklaas op 18 november 2017 in Dokkum, roept een inwoonster van Drachten via Facebook mensen op om de geplande demonstratie van actiegroep Kick Out Zwarte Piet in Dokkum te verhinderen. Tientallen actievoerders geven gehoor aan de oproep en blokkeren de A7. Mede door die blokkade komen de anti-Zwarte Piet-demonstranten niet in Dokkum aan.
Door de A7 te versperren, veroorzaakten de actievoerders een file en brachten ze de veiligheid van het verkeer in gevaar. Er ontstond een ernstig openbare orde-probleem doordat tientallen automobilisten de bussen van Kick Out Zwarte Piet tot stilstand brachten en vervolgens de inzittenden intimideerden en bedreigden (gebalde vuisten, slaan tegen de bus, roepen van teksten). Deze gedragingen dienen te worden aangemerkt als geweld en bedreiging met geweld. De mensen in de autobussen die in Dokkum wilden demonstreren tegen de komst van Sinterklaas, werden door de wegversperring zo ernstig vertraagd dat ze de toegestane betoging niet konden bereiken. Hun demonstratierecht werd daardoor geschonden.
Het Openbaar Ministerie is niet-ontvankelijk omdat vervolging in strijd is met het verbod van willekeur en het gelijkheidsbeginsel. Het Openbaar Ministerie heeft niet gemotiveerd waarom de verdachten wél worden vervolgd, terwijl in andere min of meer vergelijkbare gevallen, waarin sprake was van het stilleggen van het verkeer en het blokkeren van de weg, niemand is vervolgd. Het verkeer op de A7 is niet abrupt, maar geleidelijk afgeremd en geleidelijk tot stilstand gekomen. Uit verklaringen blijkt niet dat op de A7 sprake was van potentieel gevaarlijke toestanden. Er was geen concreet gevaar gemeld en er bestond ook geen ernstige mogelijkheid voor het ontstaan van gevaar. De politieagenten die ter plaatse waren, hebben geen letsel of schade gezien.
Het was niet aan de verdachten om te bepalen waar en wanneer de anti-Zwarte Piet-demonstranten mochten demonstreren. Er is geen sprake van een schending van het verbod van willekeur en het gelijkheidsbeginsel. De door de verdediging genoemde gevallen zijn namelijk niet vergelijkbaar met de blokkade van de A7. Bij het laten ontstaan en laten voortduren van de blokkade, was gevaar voor de veiligheid van het verkeer voorzienbaar en bestond er een reële mogelijkheid dat dit gevaar werkelijkheid zou worden. De verdachten hebben door middel van de blokkade van de A7 de rechten op vrijheid van meningsuiting en betoging van de anti-Zwarte Piet-demonstranten ernstig aangetast. 31 verdachten krijgen daarvoor taakstraffen van 80 tot en met 180 uur; 2 verdachten krijgen een taakstraf van 200 uur en 1 maand voorwaardelijke gevangenisstraf omdat zij niet alleen de A7 hebben geblokkeerd, maar ook op de A6 bussen hebben afgesneden en laten stoppen. De initiatiefneemster van de blokkade wordt voor opruiing veroordeeld tot de maximum taakstraf van 240 uur en een voorwaardelijke gevangenisstraf van 1 maand.
Lees ook de volledige uitspraak van de rechtbank Noord-Nederland:
ECLI:NL:RBNNE:2018:4555,
ECLI:NL:RBNNE:2018:4557,
ECLI:NL:RBNNE:2018:4558,
ECLI:NL:RBNNE:2018:4559 en
ECLI:NL:RBNNE:2018:4561.
Ook de invoering van professionele standaarden draagt bij aan de kwaliteit van rechtspraak in Nederland. Deze standaarden zijn kwaliteitsnormen die door rechters en raadsheren zijn ontwikkeld om de inhoudelijke kwaliteit van hun werk te verankeren en te bevorderen.
Deze kwaliteitsstandaarden maken duidelijk welke eisen rechters en raadsheren stellen aan het werk en wat de samenleving van de Rechtspraak mag verwachten. Deze standaarden zijn er voor alle rechtsgebieden en de invoering ervan loopt al een aantal jaren. Deze ontwikkeling heeft zich in 2018 voortgezet. Omdat de invoering van de professionele standaarden tijd én geld kost, vindt de invoering geleidelijk plaats. Bijzonder in 2018 was de professionele standaard van de civiele hoven, ‘De Zitting’ genaamd. Hierin zijn de beste methoden en aanbevelingen opgenomen voor het bevorderen van procedurele rechtvaardigheid tijdens de zitting.
Bij de invoering van de professionele standaard in het strafrecht stond de positie van het slachtoffer centraal. De Rechtspraak vindt het belangrijk dat slachtoffers zich gehoord voelen in de procedure. In 2018 hebben rechters met elkaar gesproken over landelijke afspraken die breed gedragen moeten worden. Deze afspraken gaan over de manier waarop de rechter bij de behandeling van de zitting rekening houdt met de belangen van slachtoffers en hen serieus en respectvol behandelt. In deze gesprekken was ook aandacht voor de rol en rechten van de verdachte, die met de steeds uitgebreidere wetgeving op het gebied van slachtofferrechten niet uit het oog verloren mag worden.
Wat is dat nou precies: klare taal? En hoe passen rechters die toe in de rechtszaal? Rechters Thomas Kraniotis en Maarten Verhoeven leggen uit.
De kwaliteit van rechtspraak wordt ook bepaald door de duur van een zaak. In 2018 heeft de Rechtspraak opnieuw vastgesteld dat op het gebied van de helderheid en snelheid van zaken nog steeds werk te verzetten is. Rechtzoekenden moeten soms lang wachten voordat een rechter hun zaak behandelt. Ondanks de lokale initiatieven die zijn genomen op het gebied van maatschappelijk effectieve rechtspraak, moet er nog veel worden gedaan om de doorlooptijden van rechtszaken structureel en rechtspraakbreed te verbeteren. In 2018 is daarom het project Doorlooptijden in het leven geroepen.
De kwaliteit van rechtspraak wordt mede bepaald door de mogelijkheden die het recht biedt. In 2018 heeft de Rechtspraak een advies uitgebracht over de modernisering van het Wetboek van Strafvordering om de kwaliteit van de strafrechtketen te verbeteren. De Rechtspraak adviseerde in 2017 over de Boeken 1 en 2 van dit gemoderniseerde wetboek (die met name betrekking hebben op de opsporing). In 2018 is over de laatste fase geadviseerd: de boeken 3, 4, 5 en 6. Deze boeken gaan over de berechting in strafzaken. Het is een lijvig advies geworden waarin de Rechtspraak verschillende voorstellen doet over het inventariseren van onderzoekswensen en het horen van getuigen in het vooronderzoek. Een goede regie door de rechter moet ervoor zorgen dat zaken met een compleet dossier op zitting komen en aanhouding wordt voorkomen.
Het oordeel van een rechter kan van grote impact zijn op de samenleving. Het werk van de rechter beperkt zich namelijk niet alleen tot het oplossen van een geschil. In sommige zaken leidt het oordeel van een rechter ertoe dat wet- en regelgeving beter wordt uitgelegd of dat een maatschappelijke norm wordt bepaald. Het oordeel van een rechter kan ook van grote impact zijn op de economie. Goed functionerende rechtspraak en een stevige juridische infrastructuur hebben positieve invloed op economische ontwikkeling.
Om haar brede taakopvatting binnen de rechtsstaat goed te kunnen vervullen, moet de Rechtspraak blijven vernieuwen in de wijze waarop zij rechtspraak mogelijk maakt. Pilots en procesvernieuwing hebben als doel om de toegang tot de rechter te vergroten en de dialoog te stimuleren. Zo zorgt de Rechtspraak ervoor dat rechtspraak maatschappelijk effectief blijft voor burgers, organisaties en overheid.
In 2018 heeft de Rechtspraak gewerkt aan het versterken van haar invloed op de samenleving door te pleiten voor de Experimentenwet rechtspleging, omdat zij een wettelijke grondslag voor pilots met innovatieve gerechtelijke procedures nodig vond. Door deze nieuwe wetgeving kan bij algemene maatregel van bestuur tijdelijk worden afgeweken van de beperkende wetgeving die gaat over de toegang tot rechtspraak. Door middel van pilots met innovatieve procedures kan in de praktijk worden onderzocht hoe de procesvoering voor de burgerlijke rechter eenvoudiger, sneller flexibeler en effectiever kan worden.
Afgelopen jaar heeft de Rechtspraak daarnaast gewerkt aan het versterken van haar invloed op de economie door het oprichten van het Netherlands Commercial Court (NCC), dat op 1 januari 2019 officieel van start in Amsterdam is gegaan. Het NCC en het Netherlands Court of Appeal (NCCA) richten zich op een zo efficiënt mogelijke behandeling van complexe internationale handelszaken in het Engels. Het NCC biedt internationale bedrijven een deskundig forum dat hun internationale handelsgeschillen binnen een redelijke termijn en tegen redelijke kosten kan oplossen. Daarnaast bespaart het bedrijfsleven tijd en kosten doordat vertalingen naar het Nederlands niet meer nodig zijn. De Rechtspraak denkt dat het NCC een bijdrage zal leveren aan het vestigingsklimaat en de economische ontwikkeling in Nederland.
Het oordeel van een rechter heeft meer effect als mensen gestimuleerd worden om in een zaak met elkaar tot overeenstemming te komen. De Rechtspraak is zich in 2018 blijven inzetten om de dialoog tussen verschillende partijen te stimuleren. De Rechtspraak is verdergegaan met het versterken van de positie van mediation en met het bevorderen van de-escalatie binnen echtscheidingsprocedures.
De Rechtspraak heeft in 2018 vorderingen gemaakt met de uitvoering van het visiedocument Rechtspraak (echt)scheiding ouders met kinderen. Zo zijn alle gerechten bezig met het realiseren van een uniform hulpaanbod en het verstevigen van de regievoering. Uit het visiedocument en in de agenda van het Platform Scheiden zonder Schade van de commissie Rouvoet blijkt dat de manier waarop ouders nu voor de rechter komen escalatie in de hand kan werken. Door het procesrecht staan zij namelijk als 2 partijen tegenover elkaar. Er moet onderzocht worden of er ook andere manieren zijn waarop ouders de hulp van de rechter kunnen inroepen. De Rechtspraak is partner in het uitvoeringsprogramma van het Platform Scheiden zonder Schade dat medio 2018 van start is gegaan. Binnen dit programma zullen binnen zaken experimenten worden uitgevoerd met de bedoeling echtscheidingen te de-escaleren.
Rechter Jacco Janssen van de rechtbank Rotterdam over de eerste veroordeling voor straatintimidatie.
De Rechtspraak realiseert zich wat de invloed van een zaak op slachtoffers kan zijn. De medewerkers van de Rechtspraak zetten zich elke dag in om een bezoek van een slachtoffer aan een gerecht zo goed mogelijk te laten verlopen. In 2018 is onderzoek gedaan naar slachtoffervoorzieningen bij de gerechten, om zorgvuldige en respectvolle bejegening van slachtoffers te bevorderen en te waarborgen. De resultaten van het onderzoek zijn verwerkt in het rapport Slachtoffervoorzieningen in de Rechtspraak. De belangrijkste aanbeveling uit het onderzoek is dat de basisvoorzieningen en werkwijzen rondom slachtoffers gelijk moeten worden getrokken. De Rechtspraak gaat met de aanbevelingen aan de slag en voert in het najaar van 2019 een evaluatie uit.
Als de 25-jarige Anne Faber op vrijdag 29 september 2017 ‘s avonds niet thuiskomt in Utrecht, doen haar vriend en moeder aangifte van haar vermissing. Op dinsdag wordt haar jas gevonden en op donderdag en vrijdag haar fiets en rugtas. Uit onderzoek van het NFI blijkt dat er DNA-materiaal op de jas van Anne zit dat overeenkomt met het DNA-profiel van Michael P. Hij bekent dat hij Anne heeft verkracht en kort daarna heeft gedood.
Het Openbaar Ministerie beschuldigt Michael P. van moord, maar dat kan niet bewezen worden. Dat hij Anne Faber om het leven heeft gebracht wel. Daarvoor, en voor verkrachting en het van haar vrijheid beroven en de mishandeling van medewerkers van het Pieter Baan Centrum, zou hij een gevangenisstraf van 28 jaar moeten krijgen. Daarnaast zou hij tbs met dwangverpleging moeten krijgen. Michael P. is bij zijn verhoor door het arrestatieteam niet op zijn zwijgrecht gewezen. Er is met de inzet van een politiehond gedreigd en hij heeft letsel opgelopen. Dat kan worden uitgelegd als ‘vormverzuim’, maar strafvermindering als gevolg daarvan is niet aan de orde.
Er is geen wettig en overtuigend bewijs dat Michael P. het plan had om Anne Faber te doden. Van moord is daarom geen sprake. Dat P. door het arrestatieteam is verhoord zonder dat hij op zijn zwijgrecht is gewezen en dat het arrestatieteam tijdens het vervoer heeft gedreigd met geweld en daartoe ook is overgegaan, zou wel degelijk tot aanzienlijke strafvermindering moeten leiden. Er moet ook rekening worden gehouden met de verminderde toerekeningsvatbaarheid van Michael P. en met de 4 jaar die hij nog moet uitzitten vanwege een eerdere veroordeling.
Er is geen wettig en overtuigend bewijs dat sprake was van een vooropgezet plan om Anne Faber te doden. Michael P. heeft zich wel schuldig gemaakt aan gekwalificeerde doodslag, omdat hij Anne heeft gedood om de verkrachting en de vrijheidsberoving te verhullen. P. is een gewetenloze en niets ontziende man. Uit het onderzoek van de psycholoog en psychiater blijkt dat hij lijdt aan een persoonlijkheidsstoornis met borderline en antisociale kenmerken. In het verleden is hij al eens veroordeeld tot een lange gevangenisstraf voor onder andere verkrachtingen. Als vergelding, maar ook ter bescherming van de maatschappij, is een zeer lange gevangenisstraf op zijn plaats. Bij een levenslange gevangenisstraf is het niet mogelijk om ook tbs op te leggen en zou Michael P. eventueel zonder adequate behandeling kunnen terugkeren in de maatschappij. De rechten van Michael P. zijn geschonden, maar dat heeft dit geen gevolgen voor de strafmaat. P. wordt overeenkomstig de eis van het OM veroordeeld tot een gevangenisstraf van 28 jaar en tbs met dwangverpleging.
Lees ook de volledige uitspraak van de rechtbank Midden-Nederland:
ECLI:NL:RBMNE:2018:3330
Het effect van rechtspraak op de samenleving blijkt uit het grote aantal familierechtzaken dat aan de rechter wordt voorgelegd. Specifiek in BOPZ-zaken (bijzondere opneming in psychiatrische ziekenhuizen), curatele, bewind en mentorschap en scheidingszaken. Voor een overzicht van het aantal zaken op deze gebieden:
Rechter Egbert Loesberg van de rechtbank Oost-Brabant over de uitspraak.
De invloed van de rechtspraak op de welvaart blijkt het sterkst bij civiele zaken, omdat het dan vaak gaat over financiële claims. Maar ook zaken die niet gaan over financiële claims kunnen economisch van zeer groot belang zijn. Bijvoorbeeld zaken die draaien om octrooirecht en ondernemingsrecht. Dat geldt ook in het bestuursrecht, waarbinnen zaken over omvangrijke bedrijfsinvesteringen en klimaat- en milieubeleid van de overheid vallen.
Meer onderzoek naar de invloed van rechtspraak op de welvaart is nodig. In 2018 is de Rechtspraak daarom in samenwerking met de Universiteit Utrecht 2 onderzoeken gestart naar een verdere duiding van het economische belang van rechtspraak. Het eerste onderzoek spitst zich toe op partijen die bij de rechtbank Rotterdam bij insolventieprocedures zijn betrokken. Speciale aandacht gaat hierbij uit naar de schuldsaneringsprocedure en de effecten daarvan. Het tweede onderzoek richt zich op een analyse van 25 grote Nederlandse bedrijven en hun procedeergedrag.
De invloed van rechtspraak op de economie komt sterk naar voren in handelszaken (faillissement, surseance en schuldsanering) en arbeidsrechtszaken. Voor een overzicht van alle cijfers in deze zaken:
In de strijd tegen overbemesting geldt sinds 1 januari 2018 het fosfaatrechtenstelsel. De minister geeft veehouders fosfaatrechten op basis van, onder andere, het melkvee dat ze op 2 juli 2015 op hun bedrijf hadden rondlopen. Veel melkveehouders vinden dat zij meer fosfaatrechten hadden moeten krijgen.
De vaststelling van het fosfaatrecht is in strijd met artikel 1 van het Eerste Protocol bij het Verdrag tot bescherming van de rechten van de mens en de fundamentele vrijheden (EP). Hierin is het recht opgenomen van ‘ongestoord genot van eigendom’. De fosfaatrechten leiden tot het nutteloos worden van apparatuur, stallen en koeien. Bij het verlagen van de fosfaatrechten voor niet grondgebonden bedrijven (intensieve veehouderij waarbij op een bedrijf wel een stal staat, maar waar op het bouwland geen ruimte is voor het verbouwen van veevoeder en het uitrijden van mest), is onvoldoende onderzoek gedaan naar de noodzaak van die maatregelen ten opzichte van de last voor melkveehouders. De regeling is oneerlijk omdat met 2 maten wordt gemeten en strookt niet met gewekte verwachtingen.
De fosfaatregeling is niet in strijd met het EP, omdat van een buitensporige last voor niet grondgebonden bedrijven geen sprake is. Het fosfaatrechtenstelsel is een duurzaamheidsregeling en behelst niet het ontnemen van eigendommen. De algemene korting is ook niet in strijd met de beginselen van evenredigheid, gelijkheid, rechtszekerheid en opgewekt vertrouwen. Het ligt niet voor de hand dat de invoering van het fosfaatrechtenstelsel het einde van de niet grondgebonden landbouwbedrijven inluidt. Het zou wel goed zijn als het College van Beroep voor het bedrijfsleven (CBb) het onderzoek naar de fosfaatrechten zou heropenen om alle partijen de kans te bieden hun individuele omstandigheden nader te onderbouwen.
Het fosfaatrechtenstelsel grijpt weliswaar in op het gegarandeerde eigendomsrecht (artikel 1 van het EP), maar is er niet mee in strijd. Melkveehouders mogen namelijk nog steeds koeien houden, maar mogen alleen niet meer fosfaat produceren dan het toegekende fosfaatrecht. De korting van de fosfaatrechten met 8,3 procent voor niet grondgebonden bedrijven is niet onevenredig en biedt de kans om de veestapel te laten krimpen. Regering en parlement hoefden geen algemene regeling te introduceren voor bedrijven die verplichtingen zijn aangegaan om te kunnen uitbreiden en deze uitbreiding op 2 juli 2015 nog niet volledig hadden gerealiseerd. Toch kunnen bedrijven bijzonder getroffen zijn door het fosfaatrechtenstelsel. Het onderzoek wordt daarom heropend om melkveehouders de kans te geven hun omstandigheden nader toe te lichten. Bij 1 melkveehouder wordt het fosfaatrechtenbesluit vernietigd omdat de koeien verkeerd zijn geteld.
Lees de volledige uitspraken van het College van Beroep voor het bedrijfsleven (CBb):
ECLI:NL:CBB:2018:522,
ECLI:NL:CBB:2018:523.
Bij verschil tussen de teksten en de volledige uitspraken is de tekst in de uitspraken beslissend
De invloed van rechtspraak op de samenleving en welvaart komt sterk naar voren bij de behandeling van zaken over burgers met schulden. Helaas lossen deze procedures de problemen vaak niet meteen op. In 2018 verkende de Rechtspraak binnen de werkgroep Schulden en rechtspraak de mogelijkheden om een bijdrage te leveren aan de vermindering van de schuldenproblematiek. De Rechtspraak pleit onder meer voor de inzet van een speciale schuldenrechter, voor betere voorlichting en toegang tot de rechter en samenwerking met gemeenten.
Zie voor alle overige informatie, zoals werken bij de Rechtspraak en een cijfermatig en financieel overzicht van 2018 het volledige jaarverslag in pdf-vorm, of klik hieronder per thema op de betreffende link.
Dit jaarverslag is een uitgave van de Raad voor de rechtspraak. Voor meer informatie en contactgegevens, zie onze website.